Nghệ nhân Nguyễn Văn Kỷ — người thổi hồn Việt vào tranh tre Xuân Lai

Ông Nguyễn Văn Kỷ (xã Xuân Lai, huyện Gia Bình, Bắc Ninh) kể rằng, khoảng những năm 1997, nhiều người đến mua dát giường Xuân Lai rồi nhờ khắc chữ, tạo thêm hình ảnh. Thấy có thể cách tân sản phẩm truyền thống, ông cùng một số người trong thôn đã mày mò, mở rộng hình thức trang trí đáp ứng nhu cầu xã hội. Ý tưởng làm tranh trên chất liệu tre, nứa hun khói có từ khi đó.

Sinh ra từ làng quê có nghề tre hun khói độc đáo, từ nhỏ đã được tiếp cận và sử dụng những sản phẩm do chính quê hương mình làm ra, lại là người yêu văn hóa nghệ thuật và luôn tìm tòi sáng tạo, ông Nguyễn Văn Kỷ đã đưa dòng tranh dân gian Đông Hồ vào những tác phẩm mỹ nghệ tre hun khói của mình.

Theo ông Nguyễn Văn Kỷ, việc sản xuất một bức tranh tre hun khói khá kỳ công. Nguyên liệu chính cho tranh ở Xuân Lai chủ yếu là cây tre và cây nứa được thu mua từ các tỉnh miền núi phía Bắc. Khi mang về, tre được ngâm kỹ dưới nước để bảo đảm độ bền, không bị mối mọt và tăng độ dẻo dai.

Tùy theo từng nguyên liệu mà thời gian ngâm kéo dài từ 6 tháng đến 1 năm, bảo đảm cây tre ngâm đủ độ chín muồi mới vớt lên nắn thẳng, bào, đẽo hết mấu đốt và xếp ngay ngắn vào lò rồi dùng rơm để hun. Khi hun, tre và nứa chỉ tiếp xúc với khói chứ không có lửa, để tạo ra các màu nâu sẫm hoặc đen bóng như ý đồ của người thợ.

Tre, nứa sau khi hun được vuốt thành từng thanh nhỏ ghép lại bằng dây mây. Tùy từng chủ đề, người thợ có thể sao chép tranh hoặc vẽ sáng tạo theo ý tưởng, sau đó mới dùng dao sắc nhọn để cạo, tẩy vỏ tre, nứa. Tranh trên tre, nứa hun khói ở Xuân Lai chỉ có hai màu nâu và vàng nhạt tự nhiên nên gần gũi, thân quen với người Việt Nam nhưng không kém phần trang trọng, lịch sự khi sử dụng.

Tranh tre, nứa hun khói Xuân Lai rất phong phú về kích cỡ và nội dung. Mỗi sản phẩm là sự kết hợp giữa lao động chân tay và lao động trí tuệ của người thợ. Về nội dung có hai chủ đề chính là tranh phong cảnh và tranh dân gian. Nhiều tranh dân gian được lấy mẫu từ dòng tranh Đông Hồ rồi chuyển thể sang chất liệu tre hun khói như Gà mẹ gà con, Đám cưới chuột hay bộ Tứ quý… Tranh phong cảnh thường tái hiện hoạt động sinh hoạt thường nhật của miền quê.

Các tác phẩm đều vinh dự nhận được những giải thưởng cấp tỉnh và quốc gia. Sản phẩm tranh tre và đồ nội thất tre hun khói do cơ sở sản xuất Nguyễn Kỷ làm ra đã chinh phục được các thị trường nước ngoài như Nga, Nhật Bản, Mỹ, Hàn Quốc, Ấn Độ, Thái Lan, Trung Quốc…

Hơn 20 năm trong nghề sáng tạo mỹ nghệ mây tre hun khói, ông Nguyễn Văn Kỷ đã tạo ra rất nhiều tác phẩm tranh tre nghệ thuật và đồ nội thất bằng tre được đánh giá cao. Ông vinh dự được tặng danh hiệu Nghệ nhân làng nghề Việt Nam (2011) và Nghệ nhân tỉnh Bắc Ninh (2014). Cơ sở sản xuất mây tre đan của ông cũng được tặng bằng khen cho đơn vị có sản phẩm tiêu biểu giai đoạn 1997 – 2017.

Bên cạnh tập trung sản xuất, những năm qua nghệ nhân Nguyễn Văn Kỷ tiếp tục dạy nghề cho nhiều lớp thợ kế cận. Hằng năm, ông truyền nghề cho hàng chục lao động chưa có việc làm và các học viên trẻ, đồng thời tham gia giảng dạy nghề theo chương trình Khuyến công tỉnh Bắc Ninh.

Dù ra đời muộn hơn so với lịch sử làng nghề, tranh tre nứa hun khói đã khẳng định vị trí của mình trong văn hóa truyền thống làng nghề, cho thấy thành quả của sự tìm tòi, sáng tạo của người Xuân Lai trong quá trình lưu giữ nghề truyền thống và phát triển dòng tranh mang đậm chất Việt Nam.